اختلال استرس پس از سانحه چیست؟ آیا کودکان و نوجوانان هم مبتلا می شوند؟
وقتی رویداد ترسناکی در زندگی افراد اتفاق می افتد مثل وقتی که جان خودشان یا اطرافیانشان در خطر است ممکن است زمینه ساز بروز مشکلی شود که به اختلال استرس پس از سانحه یا PTSD معروف است. جنگ رویدادی است که همواره با افزایش قابل توجه افراد مبتلا به PTSD همراه بوده است. بخصوص زمانیکه با صدای انفجار، خرابی، افراد آسیب دیده و یا فوت شده و اخبار جنگ و افراد مضطرب روبرو باشیم. شیوع این اختلال در دوران جنگ و پسا جنگ افزایش چشمگیری دارد. در ایران بعد از جنگ 8ساله تحمیلی با عراق تعداد زیادی از افراد بخصوص افراد حاضر در جبهه که معمولا با اصطلاح موجی شدن شناخته می شدند تشخیص اختلال استرس پس از سانحه یا PTSD جنگ گرفتند.
کودکان و نوجوانان هم ممکن است دچار این مشکل شوند و از آنجا که معمولا آسیب پذیری بیشتری دارند و منابع کمتری هم برای کنترل افکار منفی خود دارند احتمالا این اختلال به آنها آسیب بیشتری خواهد زد.
اهمیت شناخت اختلال استرس پس از سانحه یا PTSD و درمان زودهنگام
اهمیت شناخت و تشخیص اختلال علاوه بر کاهش رنج بیماران، درمان زود هنگام است. چرا که درمان در نوع مزمن که ممکن است حتی سالها به طول انجامد دشوارتر است و معمولا کمتر نتیجه بخش خواهد بود. همچنین همراهی زیادی بین اختلال استرس پس از سانحه و افسردگی و اختلالات اضطرابی وجود دارد که هر چه درمان به تعویق افتد، احتمال بروز این مشکلات بیشتر خواهد بود.
از سبب شناسی تا پیامدهای اختلال استرس پس از سانحه یا PTSD
مهمترین عامل بروز PTSD وجود حادثه آسیب زای جدی است که ممکن است برای فرد یا اطرافیان او اتفاق بیفتد. شایع ترین این حوادث شامل جنگ، تصادف، تجاوز، بلایای طبیعی و خشونت است. با این حال همه افرادی که استرس عمده ای را تجربه می کنند دچار این اختلال نمی شوند و وجود عوامل زمینه ساز مثل عوامل زیستی و ژنتیکی، مشکلات قبلی مربوط به سلامت روان و آسیب پذیری بیشتر روان، کمبود حمایت کننده های اجتماعی و خانوادگی و سایر عوامل محیطی در شکل گیری این اختلال موثرند.
زمان بروز علایم، مدت زمان ادامه علایم، شدت اختلال و پاسخ دهی به درمان نیز در افراد مختلف، متفاوت است. در اختلال استرس حاد که تقریبا علایمی بسیار نزدیک به PTSD دارد، علایم بین ۳ روز تا ۱ ماه پس از حادثه وجود دارند در حالیکه در اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) مدت ادامه علایم بیشتر از یک ماه است. همچنین ممکن است در نوع تاخیری این اختلال ملاکهای تشخیصی لازم تا حداقل ۶ ماه پس از حادثه کامل نشوند.
احتمال بروز این اختلال در کودکان و سالمندان بیشتر و همچنین در زنان تقریبا دو برابر مردان است. پیش آگهی در بیمارانی که علایمشان بدون تاخیر از حادثه بروز کرده، مدت زمان ادامه علایم کوتاه است (معمولا کمتر از ۶ ماه)،کارکردهای پیش مرضی بیشتری در حوزه های مختلف مانند شغلی، اجتماعی، خانوادگی و … دارند و دارای حمایت های اجتماعی قوی هستند، بهتر می باشد.
معمولا زندگی اجتماعی، شغلی، خانوادگی و بطور کلی کارکردهای مختلف فرد ممکن است تحت تاثیر این اختلال قرار بگیرد. همچنین امکان بروز بیماریهای همراه بسیار زیاد است. حدودا دو سوم بیماران مبتلا به PTSD به لااقل دو اختلال دیگر نیز مبتلا هستند که شایع ترین آنها افسردگی، اختلالات مرتبط با مواد، سایر اختلالات اضطرابی و اختلال دو قطبی است.
علایم اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) چیست؟
افراد مبتلا به PTSD بطور کلی علایمی در سه حوزه نشان می دهند که شامل علایم مزاحم متعاقب سانحه، اجتناب از محرک های مرتبط با سانحه و تجربه علایم افزایش برانگیختگی خودکار مثل از جا پریدن و تجربه مجدد سانحه است. علایم بطور دقیقتر شامل موارد زیر است.
الف) علایم مزاحم:
۱- یادآوری مکرر، ناخواسته و ناراحت کننده حادثه
۲- رویاهای ناراحت کننده و تکرار شونده معمولا مرتبط با حادثه
۳- جهش به گذشته که فرد طوری رفتار و احساس می کند، انگار حادثه اکنون در حال وقوع است.
۴- ناراحتی روانی شدید هنگام مواجهه با نشانه های حادثه (مانند صداها، مکان و یا سایر نشانه های داخلی یا بیرونی که نماد جنبه ای از سانحه و یا شبیه آن هستند).
۵- واکنش فیزیولوژیک محسوس به نشانه های حادثه(مانند افزایش تنفس، ضربان قلب، فشار خون و …).
ب) اجتناب مداوم از محرک های مربوط به حادثه:
۱- اجتناب یا تلاش برای اجتناب از خاطرات، افکار، یا احساسات ناراحت کننده مربوط به حادثه
۲- اجتناب یا تلاش برای اجتناب از یادآورهای محیطی مانند مکانها، اشخاص، گفتگوها، فعالیت ها، اشیاء و موقعیت های یادآور حادثه
پ) تغییرات منفی در شناخت و خلق:
۱- ناتوانی در به خاطر آوردن یکی از جنبه های مهم حادثه.
۲- عقاید یا انتظارات منفی در مورد خود، دیگران یا جهان.
۳- افکار تحریف شده در مورد علت یا پیامدهای حادثه که منجر به سرزنش خود یا دیگران می شود.
۴- حالات هیجانی منفی مداوم مثل ترس، شرم، خشم و احساس گناه.
۵- کاهش علاقه به فعالیت های مهم.
۶- احساس جدایی و بیگانگی از دیگران.
۷- ناتوانی در تجربه هیجانات مثبت مانند شادی، رضایت یا محبت.
ت) تغییر قابل ملاحظه در انگیختگی و واکنش پذیری مرتبط با حادثه:
۱- رفتار تحریک پذیر و حملات خشم
۲- رفتار بی محابا یا خود تخریبی
۳- گوش به زنگی مفرط
۴- تشدید واکنش از جا پریدن
۵- اشکالات تمرکز
۶- اختلال خواب
علایم شایع اختلال استرس پس از سانحه در کودکان (معمولا کمتر از ۶ سال):
۱. یادآوری مکرر حادثه که ممکن است در قالب بازی باشد.
۲. مشکلات خواب مثل کابوس های ترسناک یا اشکال در به خواب رفتن یا خواب ناآرام
۳. واکنش تجزیه ای که کودک در آن طوری رفتار می کند انگار حادثه در حال وقوع است که ممکن است در بازی کودک دیده شود.
۴. ناراحتی زیاد و یا واکنش فیزیولوژیک هنگام مواجهه با نشانه های حادثه (مثل واکنش شدید به صدای انفجار)
۵. دوری و اجتناب زیاد از نشانه های حادثه مثل اجتناب از محل ها یا گفتگوهای مرتبط با حادثه
۶. تحریک پذیری و خشم
۷.گوش به زنگی و از جا پریدن
۸. افزایش هیجانات منفی مثل ترس، شرم و سردرگمی
۹. کاهش علاقه به فعالیت های مهم و بازی
۱۰. رفتار اجتماعی کناره جویانه و گوشه گیری
۱۱. کاهش در اظهار هیجانات مثبت
۱۲. مشکل در تمرکز
۱۳. گوش به زنگی و از جا پریدن
علایم کودکان بزرگتر و نوجوانان ممکن است شباهت بیشتری به بزرگسالان داشته باشد.
درمانهای موثر در اختلال استرس پس از سانحه یا PTSD
رویکرد عمده در رویارویی با فردی که با حادثه چشمگیری مواجه شده است شامل حمایت، تشویق فرد به گفتگو و بحث در مورد حادثه و آموختن مکانیزمهای مقابله ای مانند آرام سازی عضلات است. در تشویق بیمار به صحبت در مورد حادثه به بیمار اجازه دهید تا هنگامیکه آمادگی داشت صحبت کند. فشار برای گفتگو در مورد حادثه می تواند منجر به بروز علایم PTSD شود. اما در مورد افرادی که مبتلا به PTSD شده اند، مراجعه به درمانگر و دریافت خدمات حرفه ای الزامی است.
از آنجاییکه مکانیسم های مقابله ای در کودکان و نوجوانان بویژه بچه های کوچکتر برای روبرو شدن با صدمات جسمی و روانی ناشی از آسیب کافی نیست، نیاز به رسیدگی و درمان علایم در آنها بیشتر است. پس اگر کودکتان در معرض سانحه عمده ای مانند تصادف، انفجار، تجاوز و … قرار گرفت و یا شاهد آسیب عمده به دیگران بود و یا مراقبان و افراد نزدیک او در معرض حوادث ناگوار بودند، حتما جهت بررسی وضعیت سلامت روان و آموزش مکانیسم های مقابله ای با یک متخصص روان کودکان تماس بگیرید. در نتیجه حمایت کردن از فرد آسیب دیده،گوش دادن به احساسات و هیجانات او و همچنین اقدامات درمانی در کاهش آسیب و جلوگیری از مشکلات بعدی بویژه برای کودکان بسیار پر اهمیت است.
درمان ها و PTSD خدمات حرفه ای حوزه سلامت روان در PTSD به دو حوزه کلی دارو درمانی و روان درمانی تقسیم می شود:
دارودرمانی اختلال استرس پس از سانحه:
تعدادی زیادی از داروهای ضد افسردگی و ضد اضطرابی در درمان اختلال PTSD موثر هستند. بسیاری از آنها در درمان اختلالات همراه مانند افسردگی هم کمک کننده هستند. دارودرمانی همواره باید تحت نظر روانپزشک و با تشخیص او انجام گیرد. اگر بیماری به دارو درمانی خوب پاسخ بدهد شاید لازم باشد تا لااقل ۱ سال درمان دارویی را ادامه دهد.
روان درمانی اختلال استرس پس از سانحه:
موثر ترین مداخلات روان درمانگرانه در مورد اختلال PTSD شامل رفتاردرمانی، شناخت درمانی و هیپنوتیزم است. بسیاری از متخصصان روان درمانی کوتاه مدت را نیز توصیه می کنند که با رویکردی شناختی به دنبال فراهم کردن امنیت و حمایت برای بیماران است. ماهیت کوتاه مدت این درمان خطر وابستگی و مزمن شدن اختلال را به حداقل میرساند اما ممکن است مشکل بی اعتمادی ایجاد کند. هدف این درمانها پذیرش حادثه توسط بیمار و دور شدن از منبع فشار روانی است.
پس از وقوع حادثه آسیب زا باید فورا مداخلات در بحران انجام گیرد که شامل حمایت، آموزش، ایجاد راهکارهای مدارا با آسیب مانند آرام سازی عضلانی و قبول و پذیرش واقعه است. مراجعه به روانشناس و دریافت این خدمات حرفه ای در کاهش علایم اختلال موثر هستند. اما اگر فردی به PTSD مبتلا شده باشد دو رویکرد کلی وجود دارد شامل مواجهه درمانی بصورت تدریجی (حساسیت زدایی منظم) و یا ناگهانی(انفجار درمانی). و همچنین آموزش روش های مدیریت استرس. انجام این اقدامات توسط مشاوران حرفه ای و آموزش دیده در پذیرش حادثه و کنار آمدن با آن و کاهش علایم PTSD بسیار موثر هستند.
پژوهش ها از اثر بخشی گروه درمانی و خانواده درمانی نیز در درمان PTSD حمایت می کنند. فواید گروه درمانی شامل شریک شدن در آِسیبهایی که برای دیگران اتفاق افتاده و برخورداری از حمایت سایر اعضای گروه است. خانواد ه درمانی بویژه در بهبود روابط زوجین هنگام تشدید و یا اوج گرفتن علایم PTSD موثر می باشد.
آیا روان درمانی به کودکان دچار مشکلات اضطرابی و اختلالات مربوط به سانحه و عوامل استرس زا کمک می کند؟
مداخلات رفتاری و درمان های شناختی رفتاری بیشترین پشتوانه علمی در بهبود مشکلات اضطرابی کودکان را دارند. همچنین برخی روش های حمایتی و روش هایی که به بیان هیجانات و کنار آمدن با آنها کمک می کنند مانند بازی درمانی و گروه درمانی در درمان مشکلات مرتبط با حادثه و همچنین کاهش آسیب های تجربیات اضطرابی موثر هستند.
هنر درمانی و قصه درمانی و استفاده از سایر روش های بازی درمانی در کودکان به بیان هیجانات مرتبط با حادثه کمک میکنند. متخصص روانشناسی کودک با استفاده از این تکنیک ها می تواند به برون ریزی هیجانی کودک و اصلاح افکار نادرست کودک در مورد حادثه کمک کند. همچنین با ایجاد تجربیان لذت بخش در بازی درمانی می توان به بهبود علایمی مانند گوشه گیری و تجربه نکردن هیجانات مثبت مثل شادی کمک کرد.
آموزش مهارت های زندگی بویژه مهارت مدیریت استرس به کودکان در کاهش فشار روانی و بهبود ادراک از توانمندی خود در کودکان موثر است. متخصص روانشناسی کودک میتواند با روش های کاهش تنش در کودکان مانند تمرین تنفس نیز به بهبود علایم کمک کند.
برای کودکان و نوجوانانی که تجربه آسیب زا در جنگ داشته اند مراجعه به روانشناس کودک ضروری است و همچنین برای کودکان و نوجوانانی که سابقه ای از مشکلات روانپزشکی مثل اضطراب یا افسردگی در گذشته داشته اند و یا والدینشان اضطراب زیادی را در جنگ تجربه می کردند مراجعه به روانشناس توصیه می شود.
اگر در روزهای جنگ و بمباران شهرها در کودکان و نوجوانان تغییراتی ایجاد شود و علایمی مانند شب ادراری، لکنت زبان، گوشه گیری، چسبیدن زیاد به والدین، گریه های مکرر و بهانه جویی، حملات خشم و از کوره در رفتن یا سایر علایم روان شناختی شدت بگیرد و یا ایجاد شود احتمالا مشکلات قابل بررسی وجود دارد که لازم است والدین به آن توجه کنند و توسط متخصص ارزیابی شوند.
مواجهه و سوالات مرتبط با مرگ در کودکان و نوجوانان:
در روزهای اخیر و حوادث مرتبط با جنگ کودکان و نوجوانان بیشتر در معرض موضوعات مرتبط با مرگ قرار میگیرند. شاید کودک و نوجوان شما هم سوالاتی در مورد ماهیت مردن، احتمال مرگ و مرگ خود یا نزدیکان پرسیده و نگرانی های در مورد آن دارد. پاسخ صحیح و متناسب با سن از طرف والدین و مدیریت استرس در این زمینه بویژه برای کودکان کم سن تر ضروری است.
