بازی درمانی

بازی درمانی: (زبانِ واقعیِ کودک، بازی است)

کودکها خیلی از احساسات، نگرانیها و آنچه در درونشان میگذرد را با حرف زدن ساده نمیتوانند بیان کنند؛ بلکه این دنیای درونی از طریق بازی نمایان میشود. به همین دلیل بازی فقط یک سرگرمی نیست، بلکه راهی است که کودک به کمک آن خودش را نشان میدهد.
بازی درمانی علاوه بر اینکه دنیای درونی کودک را روشن میکند، به رشد مهارتهای شناختی، هیجانی، ارتباطی و اجتماعی او هم کمک بزرگی میکند. نکته مهم این است که یادگیری از راه بازی، چون فعال، جذاب و مشارکتی است، خیلی بیشتر از آموزشهای کلامی و یکطرفه در ذهن کودک می ماند و تأثیر عمیقتری دارد.
در جلسات گروهی، بازی درمانی یک فرصت عالی برای یادگیری جمعی فراهم میکند. کودک در این فضا یاد میگیرد با دیگران همکاری کند، مسائل را حل کند، احساساتش را کنترل کند و بهتر با محیط اطرافش سازگار شود.

بازی درمانی چیست؟

بازی درمانی یک روش تخصصی و هدفمند است که بر پایه یک چارچوب نظری مشخص طراحی میشود. در این روش، درمانگرانی که آموزش دیده اند از ویژگیهای درمانی بازی استفاده میکنند تا به کودک کمک کنند مشکلات روانی-اجتماعی تعاملی خود را حل کند یا در رشد و پیشرفت مطلوب، مسیر درست را طی کند.

بازی درمانی با بازی کردن در خانه چه فرقی دارد؟

بازی درمانی فقط وقت گذراندن با کودک و بازی کردن نیست؛ بلکه یک مداخله تخصصی، برنامه ریزی شده و هدفمند است که تنها توسط درمانگر آموزش دیده انجام میشود. در این فرایند، فعالیتها و ابزارهای مناسب انتخاب میشوند، محیط درمانی آماده میشود، اهداف مشخص تعیین میگردد و برنامه دقیقاً بر اساس نیازهای کودک طراحی میگردد.
اما بازی والدین با کودک، معمولاً برای ارتباط، سرگرمی و لذت بردن انجام میشود. این بازی ها هم برای رشد کودک بسیار ارزشمند است؛ با این تفاوت که بازی درمانی اهدافی درمانی دارد و برای ایجاد تغییر واقعی در مهارتها، هیجانها و رفتارهای کودک طراحی میشود.

چرا روشهای بازی درمانی با هم فرق دارند؟

روشهای بازی درمانی به سه عامل بستگی دارند: رویکرد نظری که درمانگر از آن پیروی میکند، ویژگیهای خود کودک و هدفی که از درمان دنبال می شود. از شناخته شده ترین رویکردها میتوان به بازی درمانی روان تحلیلی ، پویشی، شناختی-رفتاری و تراپی پلی اشاره کرد که تراپی پلی بر تعامل والد و کودک تمرکز دارد. بازی درمانی میتواند به شکل فردی یا گروهی برگزار شود؛ انتخاب هر کدام، هم به نیازهای کودک و هم به هدف درمان وابسته است.

بازی درمانی شناختی-رفتاری (Cognitive Behavioral Play Therapy)

این رویکرد، اصول درمان شناختی-رفتاری (CBT) را با زبان طبیعی کودک یعنی بازی در هم می آمیزد. در اینجا بازی نقش یک پل ارتباطی و آموزشی را بازی میکند که به کودک کمک میکند افکار، احساسات و رفتارهایش را بهتر بشناسد، تنظیم کند و اصلاح نماید.
افزایش اعتماد به نفس، آموزش مهارتهای بین فردی، کنترل خشم، تنظیم هیجان، تقویت حل مسئله و اصلاح الگوهای فکری نادرست، از مهمترین هدفهای این روش به شمار می روند. چون کودکان در تفکر انتزاعی و بیان مستقیم احساسات محدودیت دارند، مفاهیمی مانند شناخت افکار و بازسازی شناختی از طریق فعالیتهای بازی، برایشان خیلی ساده تر و قابل فهم تر می شود (Knell, ۱۹۹۳).

بازی درمانی شناختی (Cognitive Play Therapy)

این رویکرد از بازیها و فعالیتهای هدفمند استفاده میکند تا فرایندهای شناختی کودک را فعال کند و رشد دهد. با این روش میتوان مهارتهایی مانند توجه، حافظه، حل مسئله، انعطافپذیری ذهنی و سایر عملکردهای اجرایی را تقویت کرد.

بازی درمانی رفتاری (Behavioral Play Therapy)

این رویکرد، اصول رفتارگرایی و نظریه یادگیری را وارد بازی با کودک میکند. در این روش، بازی به یک موقعیت طبیعی، جذاب و انگیزشی تبدیل میشود که به کمک آن میتوان رفتارهای تازه ایجاد کرد، رفتارهای مطلوب را تقویت نمود و رفتارهای ناسازگار را کاهش داد.
بر اساس این دیدگاه، بیشتر رفتارهای کودک از طریق یادگیری، تشویق، الگو سازی و پیامدهای محیطی شکل میگیرند. به همین دلیل، با طراحی فعالیتهای بازی محور میتوان رفتارهای سازگارانه را بیشتر کرد و رفتارهای مشکل زا را کم نمود.

آیا بازی درمانی واقعاً مؤثر است؟

امروزه روانشناسان، کاردرمانگران و گفتاردرمانگران، بازی را یکی از ابزارهای قدرتمند در درمان و آموزش کودکان می دانند. بازی هم تجربه ای لذتبخش برای کودک فراهم میکند و هم انگیزه، همکاری و مشارکت او را در مسیر درمان بالا می برد. از آنجا که بازی کاملاً با ویژگیهای رشدی کودک هماهنگ است، بستر مناسبی برای رشد مهارتهای شناختی، هیجانی و اجتماعی ایجاد میکند.

بازی درمانی گروهی و مزیتهای آن

بازی درمانی گروهی علاوه بر هدفهای درمانی فردی، به کودک این فرصت را می دهد که در کنار همسالانش قرار بگیرد و مهارتهای اجتماعی را در شرایطی واقعی تمرین کند. در فضای گروه، کودک یاد میگیرد قوانین را رعایت کند، احساساتش را کنترل کند، همکاری کند، مشکلات ارتباطی را حل نماید و دیدگاه و احساس دیگران را درک کند. به این ترتیب، این نوع مداخله به کودکان کمک می کند مهارتهای تازه را در یک محیط اجتماعیِ واقعی تر تمرین کنند و در نهایت سازگاری بهتری با دنیای اطرافشان پیدا کنند.

جمع‌بندی: چرا بازی درمانی یک سرمایه‌گذاری برای آینده کودک است؟

در نهایت باید گفت که بازی درمانی فراتر از یک فعالیت سرگرم‌کننده، یک ابزار حیاتی برای سلامت روان و رشد همه‌جانبه کودکان است. چه به صورت انفرادی و چه در قالب گروه‌ های کوچک، این روش به کودک اجازه می‌دهد تا بدون ترس از قضاوت، تجربه های دشوار زندگی را بازسازی و مدیریت کند. با استفاده از بازی، ما به جای آنکه از کودک بخواهیم “حرف بزند”، به او اجازه می‌دهیم “خودش را نشان دهد”؛ و این همان کلیدی است که درهای رشد شناختی، هیجانی و اجتماعی او را می‌گشاید.