زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال

آناتومی مغز در ارتباط با زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال

زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال یکی از انواع بیماری‌های تحلیل‌برنده عصبی است که عمدتاً نواحی لوب پیشانی و لوب گیجگاهی مغز را درگیر می‌کند. لوب گیجگاهی در دو طرف مغز و در ناحیه نزدیک گوش‌ها قرار دارد و نقش مهمی در حافظه، درک زبان، پردازش صدا و شناخت چهره‌ ها دارد. از نظر آناتومیک، لوب پیشانی در قسمت جلویی مغز قرار دارد و بزرگ‌ترین بخش قشر مغز را تشکیل می‌دهد.

تغییرات فیزولوژی و عملکرد مغز بعلت بیماری زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال

این بخش مسئول عملکردهای اجرایی مانند برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری، کنترل رفتار، تنظیم هیجانات، قضاوت اجتماعی و حل مسئله است. همچنین ناحیه‌ای از لوب پیشانی به نام قشر پیش‌پیشانی نقش مهمی در کنترل تکانه‌ها و تنظیم رفتارهای اجتماعی دارد. در این بخش تحلیل رفتن نورون‌ها می‌تواند باعث رفتارهای تکانشی، بی‌تفاوتی عاطفی، کاهش قضاوت اجتماعی و تغییرات شخصیتی شود.
بخش داخلی این لوب شامل ساختارهایی مانند هیپوکامپ و آمیگدال است که در شکل‌گیری حافظه و پردازش هیجانات نقش دارند. آسیب به لوب گیجگاهی در دمانس فرونتوتمپورال ممکن است منجر به مشکلات زبانی، کاهش درک معنای کلمات، اختلال در نامیدن اشیا، تغییر در پردازش هیجانات و مشکلات رفتاری و اجتماعی شود. این بیماری باعث تخریب تدریجی سلول‌های عصبی در این مناطق شده و در نتیجه تغییراتی در رفتار، شخصیت، زبان و عملکردهای شناختی ایجاد می‌شود.
از نظر فیزیولوژیک، عملکرد طبیعی این نواحی به ارتباط پیچیده نورون‌ها از طریق سیناپس‌ها و انتقال‌دهنده‌های عصبی وابسته است. نورون‌ها از طریق سیگنال‌های الکتریکی و شیمیایی با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند و شبکه‌های عصبی مسئول تنظیم رفتار، شناخت و زبان هستند.

بیماری ها مرتبط با زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال

در دمانس فرونتوتمپورال، تجمع غیرطبیعی برخی پروتئین‌ها در سلول‌های عصبی مشاهده می‌شود . با پیشرفت بیماری، کاهش حجم بافت مغزی در لوب‌های پیشانی و گیجگاهی رخ می‌دهد که به آن تحلیل بافت مغز یا آتروفی مغزی گفته می‌شود .
بیماری پیک یکی از انواع دمانس فرونتوتمپورال (FTD) است؛ یعنی بیماری ای که بیشتر لوب‌های پیشانی و گیجگاهی مغز را درگیر می‌کند. این بخش‌ها مسئول رفتار، شخصیت، تصمیم‌گیری، احساسات، و بخشی از حافظه و زبان هستند. به همین دلیل، فرد مبتلا ممکن است ابتدا بیشتر با تغییرات رفتاری یا زبانی شناخته شود تا با فراموشی.
علائم بیماری پیک شامل این موارد است: تغییرات ناگهانی در شخصیت و رفتار، بی‌تفاوتی یا کاهش انگیزه، رفتارهای نامناسب اجتماعی، مشکل در صحبت کردن یا پیدا کردن واژه‌ها، کاهش توانایی در تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی.

درمان( ارزیابی) بیماران زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال

تشخیص بیماری پیک (Pick’s Disease): ابتدا با MRI که می‌تواند نشان دهد که بعضی قسمت‌های مغز کوچک شده‌اند، اما این تصویر به‌تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست. تشخیص pick تنها می تواند با قطعیت به دنبال معاینه بافت شناسی مغز در اتوپسی بدست آید در نتیجه گزارش های کمی در مقالات وجود دارد که توانایی های زبانی بیماران pick را بررسی کرده باشد . تشخیص به صورت بالینی انجام می شود، اگرچه آزمایش ژنتیکی می تواند برخی از انواع خاص را تایید کند.
امروزه بیماری پیک (Pick’s Disease) را بیشتر از طریق تغییرات و آسیب‌های ساختار مغز می‌شناسند. افت مهارت‌های ذهنی در این بیماری، عمدتاً به دو شکل اصلی خودش را نشان می‌دهد:
نوع رفتاری: که باعث بروز زوال عقل زودرس و تغییرات شدید شخصیتی می‌شود. نوع معنایی (زبانی): که به صورت یک اختلال پیش‌رونده، توانایی تکلم و درک زبان بیمار را مختل می‌کند (آفازی).
از نظر پزشکی، بیماری پیک در دسته اختلالاتی به نام تاوپاتی (Tauopathy) قرار می‌گیرد. اما این کلمه به چه معناست؟ تاوپاتی به بیماری‌ها و سندرم‌هایی گفته می‌شود که دلیل اصلی آن‌ها، رسوب و تجمع شکل‌های غیرطبیعیِ پروتئینی به نام تاو (Tau) در مغز است. بد نیست بدانید که بیماری پیک، چهارمین علت شایع زوال عقل در جهان است. بر اساس برآوردها، حدود ۵ درصد از کل بیماران مبتلا به زوال عقل و اختلالات مهم عصبی-شناختی، درگیر این بیماری هستند.
پزشکان و متخصصان، انواع مختلف این بیماری‌ها را بر اساس اینکه کدام قسمت از مغز یا کدام سلول‌های مغزی درگیر این رسوبات شده‌اند، از یکدیگر تشخیص می‌دهند. (این بیماری زیرگروه‌های تخصصی دیگری هم دارد؛ مانند تحلیل کورتیکوبازال، فلج پیش‌رونده فوق‌هسته‌ای و بیماری دانه‌دانه).
روند تغییرات گفتاری و زبانی در زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال
مشکلات زبانی یکی از نشانه‌هایی است که خیلی زود و در همان مراحل ابتدایی زوال عقل خودش را نشان می‌دهد و با گذشت زمان پیشرفت می‌کند:
مراحل ابتدایی: اختلال در تکلم خیلی زود آغاز می‌شود. در این مرحله، بیمار معمولاً آرام و شمرده صحبت می‌کند اما هنوز توانایی کلامی خود را دارد.
مراحل میانی: مشکلات زبانی به اوج خود می‌رسند. بیمار در پیدا کردن کلمات دچار مشکل می‌شود، زیاد حاشیه‌گویی می‌کند و بیش از حد از جملات کلیشه‌ای و تکراری استفاده می‌کند. در این زمان، صحبت کردن دیگر روان و پیوسته نیست.
مراحل پیشرفته: با پیشرفت بیماری، آسیب‌ها فراتر از حرف زدن می‌رود و توانایی شنیداری و درک صحبت‌های دیگران نیز مختل می‌شود.

تفاوت بیماری پیک یا زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال با آلزایمر چیست؟

هرچند بیماری پیک و آلزایمر شباهت‌هایی به یکدیگر دارند، اما الگوی آسیب‌های زبانی و رفتاری آن‌ها متفاوت است. در بیماری پیک، اختلالات گفتاری معمولاً یکی از اولین نشانه‌های افت عملکرد ذهنی است. اما مهم‌ترین تفاوت بالینی این دو بیماری در چیست؟ در بیماری پیک، قبل از اینکه حافظه بیمار دچار آسیب جدی شود، شخصیت او تغییر می‌کند. این در حالی است که در آلزایمر، معمولاً فراموشی اولین و بارزترین علامت است.

علائم رفتاری و شخصیتی در بیماری پیک یا زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال چیست؟

تغییرات شخصیتی در بیماران مبتلا به پیک می‌تواند بسیار چشمگیر باشد و شامل موارد زیر است:
کاهش مهارت‌های اجتماعی: فرد دچار ضعف در قضاوت اجتماعی می‌شود، رفتارهای بی‌پروا و گاه نامناسب (ابتذال) از خود نشان می‌دهد و کنترل و مهار خود را از دست می‌دهد.
تغییرات خلقی: تحریک‌پذیری، آشفتگی، بی‌قراری و افسردگی در این بیماران بسیار شایع است.
رفتارهای وسواسی: برخی از بیماران رفتارهای تکراری و اجباری از خود بروز می‌دهند.
کاهش خودآگاهی: بینش و آگاهی بیمار نسبت به خودش و رفتارهایش به شدت محدود می‌شود.
بی‌اختیاری زودرس: مشکل بی‌اختیاری معمولاً در بیماری پیک خیلی زودتر از آلزایمر اتفاق می‌افتد.
یک پدیده عجیب و شگفت‌انگیز: در برخی از بیماران، با وجود پیشرفت زوال عقل و تخریب سلول‌های مغزی، استعدادهای هنری به طور عجیبی رشد کرده و شکوفا می‌شود.

داروهای بیماران زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال

در حال حاضر، درمان دارویی قطعی برای متوقف کردن روند دمانس فرونتوتمپورال وجود ندارد. درمان‌های دارویی عمدتاً با هدف کاهش علائم رفتاری، روانی و زبانی و بهبود کیفیت زندگی بیمار می باشد. انتخاب داروها بر اساس نوع علائم ، شدت بیماری و وضعیت کلی بیمار صورت می‌گیرد که شامل:
داروهای ضد افسردگی: این داروها می‌توانند به کاهش تکانشگری، پرخاشگری، رفتارهای تکراری، اضطراب و بی‌تفاوتی عاطفی کمک کنند.
داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای و سایر داروهای سروتونرژیک: در برخی موارد خاص و با احتیاط، از داروهایی مانند ترازودون استفاده می‌شود که می‌تواند در کاهش بی‌قراری، اختلال خواب و پرخاشگری مؤثر باشد.
داروهای ضدروان‌پریشی (آنتی‌سایکوتیک‌ها): در موارد شدید که بیمار دچار پرخاشگری شدید، رفتارهای خطرناک یا توهم و هذیان باشد، ممکن است به‌طور کوتاه ‌مدت از داروهای ضدروان ‌پریشی استفاده شود.
داروهای تثبیت‌کننده خلق: در برخی بیماران که نوسانات خلقی، تحریک‌پذیری یا رفتارهای تکانشی شدید دارند، ممکن است از داروهای تثبیت‌کننده خلق استفاده شود.
درمان‌های دارویی در حال تحقیق: تحقیقات متعددی در حال بررسی داروهایی هستند که بتوانند بر فرآیندهای مولکولی بیماری مانند تجمع پروتئین‌های غیرطبیعی اثر بگذارند. با این حال، این درمان‌ها هنوز در مرحله پژوهش هستند و به‌صورت بالینی در دسترس قرار نگرفته‌اند.

توانبخشی بیماران زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال

توانبخشی در دمانس فرونتوتمپورال یکی از مهم‌ترین بخش‌های مدیریت بیماری است، زیرا تاکنون درمان قطعی برای توقف آن وجود ندارد. هدف اصلی ، حفظ بیشترین میزان عملکرد روزمره، بهبود ارتباط، کاهش مشکلات رفتاری و افزایش کیفیت زندگی بیمار و خانواده است.

گفتاردرمانی بیماران زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال

یکی از شایع‌ترین مشکلات در این بیماری، اختلالات زبانی و گفتاری است. گفتاردرمانی می‌تواند به تقویت توانایی‌های مانند ( بهبود نامیدن اشیاء و کلمات) کمک کند، همچنین جلسات درمانی گفتار درمانی برای کمک به این بیماران اهمیت دارد که شامل:
آموزش روش‌های ارتباط جایگزین (ژست، نوشتن، استفاده از تصاویر)
آموزش تکنیک‌های ساده برای خانواده جهت تسهیل ارتباط
در انواع زبان‌محور، گفتاردرمانی نقش بسیار مهمی در جلوگیری از افت سریع مهارت‌های ارتباطی دارد.

کاردرمانی بیماران زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال

کاردرمانی با هدف حفظ استقلال بیمار در فعالیت‌های روزمره انجام می‌شود:
آموزش مهارت‌های زندگی روزانه (لباس پوشیدن، غذا خوردن، مدیریت وسایل شخصی)
تطبیق محیط خانه برای کاهش خطر (حذف وسایل خطرناک، ساده‌سازی فضا)
تقویت مهارت‌های حرکتی ظریف و درشت
ایجاد برنامه روزانه ساختارمند برای کاهش رفتارهای تکانشی و بی‌قراری
کاردرمانی همچنین به مراقبان آموزش می‌دهد چگونه رفتارهای چالش‌برانگیز بیمار را مدیریت کنند.

فیزیوتراپی بیماران زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال

با پیشرفت بیماری، ضعف جسمانی، کاهش تعادل و کاهش فعالیت بدنی ممکن است ایجاد شود. در این زمان فیزیوتراپی به موارد زیر کمک می‌کند:
حفظ قدرت عضلانی و تعادل، افزایش تحرک و کاهش خطر زمین‌خوردن، بهبود راه ‌رفتن و وضعیت بدنی، کاهش سفتی و خشکی عضلات. تمرینات فیزیوتراپی بهتر است کوتاه، ساده و منظم باشند تا بیمار بتواند آن‌ها را انجام دهد.

پرستاری بیماران زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال

پرستاری از بیماران پیک یعنی کمک به بیمار برای داشتن زندگی آرام‌تر، امن‌تر و باکیفیت‌تر، چون این بیماری به‌تدریج روی رفتار، گفتار، حافظه و توانایی انجام کارهای روزمره اثر می‌گذارد.که شامل این موارد است:
ایجاد محیط آرام و امن: این بیماران ممکن است بی‌قرار، پرخاشگر، یا گیج شوند. پس باید محیط خانه یا بخش ساکت و بدون شلوغی باشد، وسایل خطرناک مثل چاقو، دارو، مواد شوینده و اشیای تیز دور باشند، مسیر رفت ‌وآمد بیمار خلوت و امن باشد تا زمین نخورد.
برخورد آرام و محترمانه: بیمار ممکن است حرف‌های تکراری بزند یا رفتارهای غیرعادی نشان بدهد. در این حالت، با او آرام و کوتاه صحبت کنید، دعوا نکنید و او را سرزنش نکنید، سعی کنید با صبر و احترام پاسخ بدهید.
کمک در انجام کارهای روزانه: بیمار ممکن است در کارهایی مثل، لباس پوشیدن، غذا خوردن، حمام کردن، دستشویی رفتن و … به کمک نیاز داشته باشد. پرستار یا مراقب باید این کارها را مرحله‌به‌مرحله و با کمک لازم انجام دهد، اما تا جایی که بیمار می‌تواند، اجازه بدهد خودش کارها را انجام دهد تا استقلالش حفظ شود.
توجه به تغذیه و بلع: بعضی بیماران در خوردن غذا یا بلع مشکل پیدا می‌کنند، برای همین باید، غذاهای نرم و آسان‌بلع داده شود، بیمار هنگام غذا خوردن صاف بنشیند، لقمه‌ها کوچک باشند و بعد از غذا هم مدتی نشسته بماند.
کمک به ارتباط و حرف زدن: چون بیماری پیک روی زبان هم اثر می‌گذارد، بیمار ممکن است نتواند خوب صحبت کند. برای کمک، از جمله‌های کوتاه و ساده استفاده کنید، یک سؤال را یک‌ بار بپرسید، به بیمار فرصت بدهید تا جواب بدهد، اگر لازم شد از اشاره، تصویر یا نوشته کمک بگیرید.
پیشگیری از آسیب و بی‌قراری: بعضی بیماران ممکن است، راه بروند و گم شوند، کار خطرناک انجام دهند، ناگهانی عصبی شوند، پس باید، همیشه مراقبشان بود، در صورت نیاز از همراه استفاده کرد و برنامه روزانه منظم داشت تا بیمار کمتر سردرگم شود.
حمایت از خانواده: مراقبت از این بیماران برای خانواده سخت است. پرستاری فقط از بیمار نیست، بلکه باید به خانواده هم آموزش داد، چگونه با بیمار رفتار کنند، چگونه او را آرام کنند، چه زمانی به پزشک مراجعه کنند و چگونه از فرسودگی مراقب جلوگیری کنند.
روانشناسی برای بیماران زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال
مداخلات شناختی و رفتاری زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال
در این بیماری مشکلات رفتاری مانند تکانشگری، کاهش بازداری، پرخاشگری، رفتارهای تکراری و بی‌تفاوتی شایع است. روان‌شناسی توانبخشی می‌تواند با روش‌های زیر کمک کند:
ایجاد برنامه‌های رفتاری ساختارمند، آموزش مهارت‌های مدیریت هیجان، استفاده از تقویت مثبت برای کنترل رفتار، آموزش خانواده برای برخورد صحیح با رفتارهای غیرقابل ‌پیش‌بینی بیمار. در مراحل اولیه، تمرینات شناختی ساده مانند بازی‌های ذهنی، یادآوری ساختارمند و تمرین توجه می‌تواند به حفظ عملکرد کمک کند.

آموزش و حمایت خانواده در ارتباط با بیماری با زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال

این بیماری فشار زیادی بر مراقبان و اعضای خانواده وارد می‌کند. بنابراین آموزش خانواده یکی از ارکان اصلی توانبخشی است. این آموزش‌ها شامل:
شناخت علائم و تغییرات رفتاری بیماری، یادگیری روش‌های کاهش تنش در خانه، نحوه ارتباط مؤثر با بیمار، مدیریت رفتارهای خطرناک یا تکانشی، آشنایی با گروه‌ های حمایتی و خدمات اجتماعی
تنظیم محیط زندگی برای بیماران زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال
محیط آرام، قابل پیش‌بینی و خالی از محرک‌های شدید به کاهش علائم رفتاری کمک می‌کند. مانند:
استفاده از برنامه روزانه ثابت، قرار دادن برچسب ‌های ساده روی وسایل برای کمک به یافتن اشیا، ایجاد فضای آرام در صورت افزایش تحریک‌پذیری، محدود کردن دسترسی بیمار به وسایل خطرناک.

فعالیت‌های اجتماعی و جسمی سبک برای بهبود بیماران زوال عقل پیشانی گیجگاهی یا دمانس فرونتوتمپورال:

مطالعات نشان داده‌ا ند فعالیت‌های لذت ‌بخش می‌توانند روند افت کارکردی را کند کنند. مانند: پیاده ‌روی سبک، هنرهای ساده (نقاشی، کاردستی)، باغبانی، تعاملات اجتماعی کوتاه و کنترل‌شده.
در پایان برای اطلاعات بیشتر میتوانید با هریک از متخصصین مربوط به این بیماری در ارتباط باشید یا با نورسای تماس بگیرید و از مشاوره متخصصین ما استفاده کنید.