بیماری های نخاع

قبل از اینکه به بیماری های نخاع بپردازیم لازم است در مورد آناتومی و عملکرد نخاع در بدن بیشتر بدانیم؟ نخاع به عنوان شاهراه اصلی سیستم عصبی، وظیفه برقراری ارتباط دو طرفه میان مغز و سایر اندامهای بدن را بر عهده دارد؛ به‌ گونه ای که هم دستورات حرکتی را از مغز به عضلات مخابره میکند و هم پیامهای حسی (مانند درد، دما و لمس) را از بدن به مغز انتقال میدهد. هرگونه اختلال در این مسیر میتواند تمامی ابعاد زندگی فرد را تحت الشعاع قرار دهد.
آسیب به نخاع معمولاً ناشی از دو دسته کلی عوامل است:

• عوامل تروماتیک (ضربه): شامل آسیب‌های فیزیکی مستقیم ناشی از حوادث رانندگی، سقوط از ارتفاع، جراحات گلوله و یا آسیب‌های ورزشی که منجر به تخریب ساختار نخاع می‌شوند.
• عوامل پاتولوژیک (بیماری‌ها): بیماری‌های زمینه‌ای و مادرزادی که به‌تدریج یا به‌طور ناگهانی عملکرد نخاع را مختل می‌کنند؛ از جمله، فلج اطفال (Poliomyelitis)، اسپینا بیفیدا (Spina Bifida) و آتاکسی فریدریش (Friedreich’s Ataxia).

میزان آسیب اعصاب و نورولوژیک بستگی به موقعیت و شدت آسیب دارد دو اصطلاح کاربردی در آسیب های نخاعی عبارت است از آسیب کامل و ناقص.

• آسیب کامل (Complete Injury)، در این حالت، ارتباط عصبی در محل آسیب به‌طور کامل قطع شده است.
• آسیب ناقص (Incomplete Injury)، در آسیب‌های ناقص، نخاع به‌طور کامل قطع نشده و بخشی از مسیرهای عصبی همچنان سالم باقی مانده‌اند.

آسیب‌های نخاعی بر اساس میزان حفظ عملکرد حسی و حرکتی در زیر سطح آسیب، توسط «انجمن آسیب‌های نخاعی آمریکا» (ASIA) درجه‌بندی می‌شوند. مقیاس درجه‌بندی ASIA، از این قرار است (این مقیاس وضعیت بیمار را در پنج سطح مشخص می‌کند): ASIA A (آسیب کامل) ، ASIA B (ناقص حسی)، ASIA C (ناقص حرکتی – ضعیف)، ASIA D (ناقص حرکتی – قوی)، ASIA E (طبیعی) .
نکته: به‌طور کلی، هرچه شدت اولیه آسیب (طبق این مقیاس) بیشتر باشد، احتمال بهبود عملکردی کمتر خواهد بود. برای توضیح بیشتر به مقاله آسیب نخاعی مراجعه کنید.

علائم و نشانه‌های بالینی بیماری های نخاع

علائم آسیب نخاعی بسته به سطح و شدت ضایعه متفاوت است، اما رایج‌ترین آن‌ها عبارتند از:

• اختلالات حرکتی: ضعف یا ناتوانی در حرکت دادن اندام‌ها (دست‌ها و پاها) و مشکل در راه رفتن.
• اختلالات حسی: احساس بی‌حسی، گزگز یا سوزن‌سوزن شدن در اندام‌ها.
• اختلال در دفع: از دست دادن کنترل مثانه یا روده
• درد و فشار: احساس درد، فشار یا سفتی شدید در ناحیه گردن یا کمر.
• علائم سیستمیک: سردرد، علائم شوک عصبی و یا تغییر در وضعیت طبیعی قرارگیری سر.

بیماری های نخاع در ارتباط با آسیب نخاعی

چه بیماری هایی باعث آسیب نخاعی  و بیماری های نخاع می شوند

بیماری‌های التهابی و خودایمنی که با بیماری های نخاع در ارتباط هستند

این دسته از بیماری‌ها باعث می‌شوند سیستم ایمنی بدن به اشتباه به نخاع حمله کند. مانند:

• ام اس (Multiple Sclerosis): یکی از شایع‌ترین علل غیرتروماتیک آسیب نخاعی است که در آن سیستم ایمنی به میلینِ اطراف رشته‌های عصبی در مغز و نخاع حمله می‌کند.
• نورومیلیت اپتیکا (NMO): بیماری خودایمنی که باعث التهاب شدید در نخاع و اعصاب بینایی می‌شود
• میلیت عرضی (Transverse Myelitis): التهاب حاد یک مقطع از نخاع که می‌تواند ناشی از عفونت‌ها، بیماری‌های خودایمنی یا واکنش‌های التهابی باشد.

بیماری‌های عفونی که در نهایت به نخاع آسیب می زنند و باعث بیماری های نخاع می شوند

عفونت‌ها می‌توانند مستقیماً به بافت نخاع آسیب برسانند یا با ایجاد التهاب شدید، باعث فشار به آن شوند مانند:

• سل ستون فقرات (بیماری پات): عفونت باکتریایی که استخوان‌های ستون فقرات را تخریب کرده و باعث فروپاشی مهره‌ها و فشار بر نخاع می‌شود.
• آبسه مغزی اپیدورال: تجمع چرک در فضای اطراف نخاع که باعث فشار شدید و آسیب عصبی می‌شود.
• عفونت‌های ویروسی: مانند پولیو (فلج اطفال)، ویروس تبخال (هرپس)، یا HTLV-۱ که می‌تواند منجر به پاراپارزی اسپاستیک گرمسیری شود.
• سیفلیس: در مراحل پیشرفته می‌تواند ستون‌های پشتی نخاع را تخریب کند.

 بیماری‌های دژنراتیو (پیشرونده) و ساختاری (این مشکلات معمولاً با افزایش سن در ارتباط است) در ارتباط با بیماری های نخاع

• استئوآرتریت و تنگی کانال نخاعی: با افزایش سن، رشد استخوان‌های اضافی (خار استخوان) یا بیرون‌زدگی دیسک‌ها باعث تنگ شدن کانال نخاع و فشار مزمن بر نخاع می‌شود.
• فتق دیسک شدید: اگر دیسک بین‌مهره‌ای به طور ناگهانی و وسیع بیرون بزند، می‌تواند فشار حادی به نخاع وارد کند.

تومورها و ضایعات بدخیم در ارتباط با بیماری های نخاع

چه تومورهایی که از خودِ بافت نخاع منشأ می‌گیرند (تومورهای داخل‌نخاعی) و چه تومورهایی که از استخوان‌های مهره یا سرطان‌های دیگر به ستون فقرات فشار می‌آورند، می‌توانند باعث آسیب نخاعی شوند.

اختلالات عروقی در ارتباط با بیماری های نخاع 

• سکته نخاعی : ناشی از انسداد شریان‌های خون‌رسان به نخاع (مثلاً در اثر گرفتگی عروق یا جراحی‌های بزرگ آئورت) که منجر به مرگ سلول‌های عصبی به دلیل کمبود اکسیژن می‌شود.
• ناهنجاری‌های شریانی-وریدی : گره‌های غیرطبیعی عروقی که می‌توانند باعث خونریزی در نخاع یا کاهش خون‌رسانی شوند.

بیماری‌های مادرزادی و ژنتیکی در ارتباط با بیماری های نخاع

• اسپینا بیفیدا : نقص مادرزادی در بسته شدن لوله عصبی که منجر به آسیب‌های نخاعی از بدو تولد می‌شود.
• سیرینگومیلی : ایجاد یک حفره یا کیست (سیرینکس) در داخل نخاع که به مرور زمان بزرگ شده و باعث تخریب بافت نخاع از داخل می‌شود.

آسیب نخاعی باعث چه بیماری هایی می شود

مهم‌ترین بیماری‌ها و عوارضی که پس از آسیب نخاعی ممکن است بروز کنند، شامل این موارد است:

عوارض سیستم ادراری و کلیوی در ارتباط با بیماری های نخاع

• مثانه نوروژنیک: مثانه یا بیش‌ازحد فعال می‌شود (انقباض غیرارادی) و یا فلج می‌شود (پر شدن بیش‌ازحد و نشت ادرار).
• عفونت‌های مکرر ادراری: باقی ماندن ادرار در مثانه، محیطی ایده‌آل برای رشد باکتری‌ها فراهم می‌کند.
• سنگ کلیه و مثانه: به دلیل تغییرات متابولیک (مانند دفع کلسیم استخوان‌ها) و رکود ادرار.
• نارسایی کلیه : در درازمدت، می‌تواند باعث آسیب جدی به بافت کلیه شود.

عوارض سیستم گوارشی و متابولیک در ارتباط با بیماری های نخاع

• یبوست مزمن و انسداد روده ( به دلیل کاهش تحرک روده ).
• دیابت و اختلالات قند خون ( به دلیل بی‌تحرکی و تغییر در متابولیسم بدن، ریسک ابتلا به دیابت نوع ۲ افزایش می‌یابد).
• کاهش توده عضلانی و چاقی ( تحلیل رفتن عضلات در بخش‌های زیر سطح ضایعه، باعث کاهش سوخت‌وساز پایه بدن می‌شود).

عوارض قلبی-عروقی و تنفسی در ارتباط با بیماری های نخاع

• فشار خون ناپایدار (دیس‌رفلکسی اتونومیک): این یک وضعیت اورژانسی در آسیب‌های بالاتر از مهره T6 است که در آن تحریکات بدنی (مثل پر بودن مثانه) باعث افزایش ناگهانی و خطرناک فشار خون می‌شود.
• آترواسکلروز (تصلب شرایین): به دلیل سبک زندگی کم‌تحرک، خطر بیماری‌های قلبی-عروقی بسیار بالاست.
• آمبولی ریه (DVT): به دلیل بی‌حرکتی، لخته‌های خون در سیاهرگ‌های پا تشکیل شده و ممکن است به ریه بروند (بسیار خطرناک).

عفونت‌های تنفسی در ارتباط با بیماری های نخاع

اختلالات تنفسی به ویژه در بیماران مبتلا به آسیب ناحیه گردنی شایع است. در آسیب های بالاتر آسیب عصب فرنیک منجر به فلج کامل یا نسبی دیافراگم می گردد که این بیماران نیاز به ونتیلاسیون مکانیکی دارند. آسیب های نخاعی گردنی پایینتر و توراسیک می توانند منجر به فلج دیگر عضلات تنفسی مانند عضلات بین دنده ای و شکمی و لاتیسیموس دورسی گردند. همچنین به دلیل ضعف عضلات تنفسی، قدرت سرفه کاهش یافته و خطر پنومونی (ذات‌الریه) افزایش می‌یابد.

بیماری‌های استخوانی و مفصلی در ارتباط با بیماری های نخاع

• پوکی استخوان (استئوپروز): به دلیل عدم تحمل وزن و بی‌تحرکی، استخوان‌ها کلسیم خود را از دست می‌دهند و ریسک شکستگی‌های بالا می‌رود.
• استخوان‌سازی نابجا (HO): بافت استخوانی در جایی که نباید باشد تشکیل می شود.

مشکلات پوستی در ارتباط با بیماری های نخاع

آسیب های پوستی و زخم های فشاری مانند زخم بستر ، چرا که این افراد نمی توانند فشار و اصطکاک بر روی پوست را حس کنند. نواحی مستعد تخریب پوستی، برجستگی های استخوانی مانند ساکروم و ایسکسوم و تروکانترها و پاشنه ها و آرنج و غیره هستند. از علائم احتمال آسیب پوستی آنکه، در ابتدا ناحیه قرمز می شود و سپس با فشار رنگ پریده می گردد، درنهایت بافت قرمز با فشار دیگر رنگ پریده نمی شود که حاکی از آغاز نکروز است، سرانجام تاول یا زخم ظاهر می شود . مشکل در زیر سطح پوست شدیدتر است، اگر درمان نشود این زخم های عمقی می تواند استخوان را نیز تخریب کند. تشک های مناسب و نشیمنگاه نرم و مناسب ، ویلچر پد گذاری در نواحی استخوانی و تمرینات انتقال وزن می تواند از ایجاد زخم جلوگیری کنند.

درد و اختلالات عصبی در ارتباط با بیماری های نخاع

• درد نوروپاتیک (عصبی): دردی بسیار آزاردهنده که ناشی از آسیب به اعصاب نخاعی است.
• اسپاستیسیته (Spasticity): سفت شدن و انقباضات غیرارادی و شدید عضلات که می‌تواند باعث تغییر شکل مفاصل شود.

سلامت روان در ارتباط با بیماری های نخاع

افسردگی و اضطراب: به دلیل تغییرات اساسی در سبک زندگی و وابستگی فیزیکی، بسیار رایج است .

سندروم های بالینی در ارتباط با بیماری های نخاع

در آسیب‌های نخاعی، بسته به نوع آسیب «سندرم‌های بالینی» مشخصی بروز می‌کنند . در اینجا به معرفی ۴ سندرم اصلی می‌پردازیم:

سندرم طناب نخاعی قدامی (Anterior Cord Syndrome) در ارتباط با بیماری های نخاع

این سندرم معمولاً به دلیل آسیب به بخش جلویی (قدامی) نخاع ایجاد می‌شود. فلج کامل در زیر سطح ضایعه را در پی دارد. و از دست دادن حس درد و دما . اما حس ارتعاش و حس وضعیت مفاصل (چون مسیر این حس‌ها در پشت نخاع است و سالم می‌ماند) سالم می ماند.

سندرم طناب نخاعی مرکزی (Central Cord Syndrome) در ارتباط با بیماری های نخاع

این سندرم هنگامی رخ می دهد که تخریب سلولی بیشتر در مرکز نخاع باشد. فلج و فقدان حسی در اندام های فوقانی نسبت به تنه و اندام تحتانی بیشتر هستند چرا که مسیرهای عصبی اندام فوقانی مرکزیت بیشتری نسبت به اندام های تحتانی دارند. که بیشتر در افراد سالمند دیده می شود . معمولاً در افراد مسن به دلیل «تنگی کانال نخاعی» و زمین خوردن، یا در آسیب‌های ناحیه گردن رخ می‌دهد.

سندرم براون-سکار (Brown-Séquard Syndrome) در ارتباط با بیماری های نخاع

هنگامی رخ می دهد که تنها یک سمت نخاع آسیب ببیند مانند شلیک گلوله . علائم این سندرم در زیر سطح آسیب شامل فلج حرکتی و فقدان حس درد و حرارت و لامسه در سمت مقابل است.

سندرم طناب نخاعی خلفی (Posterior Cord Syndrome) در ارتباط با بیماری های نخاع

این سندرم بسیار نادر است و معمولاً ناشی از تروما یا بیماری‌های خاص (مانند سیفلیس) است.

سندرم کونوس مدولاریس و دم اسب (Conus Medullaris & Cauda Equina) در ارتباط با بیماری های نخاع

این‌ها آسیب‌های انتهای نخاع (ناحیه کمر) هستند:
سندرم کونوس مدولاریس: آسیب به انتهای مخروطی نخاع وارد شده است. علائم معمولاً دوطرفه هستند و شامل اختلالات شدید کنترل ادرار و مدفوع و بی‌حسی است.
سندرم دم اسب (Cauda Equina): آسیب به ریشه‌های عصبی که از انتهای نخاع خارج می‌شوند وارد می شود . علائم معمولاً نامتقارن (یک‌طرفه) هستند.